Matka Boża z Góry Karmel

Góra Karmel dzisiaj

Góra Karmel kojarzy nam się z biblijnym miejscem, w którym prorok Eliasz pokonał 450 kapłanów Baala w publicznym sporze duchowym, który przyniósł im klęskę i zgubę, jak trafnie to opisano w Biblii (1Krl 18:19–40). To również tutaj Eliasz posłał swego sługę na sam szczyt aż siedem razy, by sprawdził, czy nadchodzi deszcz po wielu latach suszy, która zakończyła się wtedy, gdy oznajmił: „Oto obłok mały, jak dłoń człowieka, podnosi się z morza!” (1Krl 18:44).

Górę Karmel, która wznosi się na wysokość 546 m n.p.m., możemy odnaleźć na wybrzeżu Morza Śródziemnego w Izraelu. Jej wapienne skały w formie urwisk robią niezwykłe wrażenie. Rozpościera się z niej widok na miasteczko Hajfa.

Nazwa Karmel, w języku hebrajskim „Hakkarmel” oznacza „ogród” słynący w czasach starożytnych z przepięknej, bujnej zieleni (Iz 35:2). Znana jest ona również dzisiaj z bujnie kwitnących kwiatów, krzewów i pachnących ziół. Taki był urok i czar tego miejsca, że porównywano go z urokiem i wdziękiem młodej panny z Pieśni Salomona (Pieśń nad Pieśniami 7:5).

Obecnie góra ta przyjmuje różne nazwy, takie jak: Antelope-Nose, Har Karmel, Święta Góra, Jebel Kurmul, Mar Elyas, Mount of User, Rosh-Kedesh.

Pochodzenie tytułu Matki Bożej z Góry Karmel

Tytuł Matki Bożej z Góry Karmel sięga aż do czasów pustelników, którzy zwykli mieszkać na znanej i błogosławionej górze w czasach Starego Testamentu. Tam to pobożna i prowadząca bardzo surowy tryb życia wspólnota modliła się w oczekiwaniu na pojawienie się Dziewicy-Matki, która przyniesie wybawienie ludzkości, podobnie jak prorok Eliasz wstąpił na Górę Karmel, by modlić się do Boga o wybawienie Izraela, który cierpiał w owym czasie z powodu okropnej suszy.

Eliasz „wszedł na szczyt Karmelu i pochyliwszy się ku ziemi, wtulił twarz między swoje kolana” (1 Krl 18:42). Wytrwał w swojej modlitwie i jak już wyżej wspomniano wysłał swego sługę siedmiokrotnie na szczyt góry, by sprawdził, czy nie ma żadnych oznak zwiastujących nadchodzący deszcz. Eliasz nigdy nie tracił nadziei i za siódmym razem usłyszał dobrą nowinę: „Oto obłok mały, jak dłoń człowieka, podniósł się z morza!”(1 Krl 18:44). Wkrótce potem ulewne deszcze spadły na wyschniętą ziemię i Izraelici zostali wybawieni.

Eliasz ujrzał obłok jako symbol Matki Bożej, o której była mowa w proroctwach Izajasza (Iz 7:14). Pustelnicy za jego przykładem również modlili się o nadejście długo wyczekiwanej Matki Bożej, która miała być matką Mesjasza. Stało się to ich duchową misją.

Teologowie widzieli w tym małym obłoku postać Matki Bożej, która przyniesie wybawienie w siódmym roku świata. Jak chmury powstają z morza pozbawione ciężaru i zasolenia, tak Maryja pojawi się z ludzkiego rodu, wolna od wszelkich skaz. (1)

Opierając się na tekście L’Institution Des Premierem Moines,  który najbardziej oddaje ducha Karmelu, jego najstarszą i mistyczną tradycję, Eliasz miał widzieć w obłoku cztery tajemnice Boże dotyczące narodzin Matki Bożej: (2)

1.     Niepokalane Poczęcie – ponieważ Matka Boża pojawi się z obłoku pozbawionego słonej wody grzesznej ludzkości, posiadając tę samą naturę wody, ale wolną od goryczy.
2.     Dziewictwo Maryi podobne do dziewictwa Eliasza – ponieważ jeśli „powstanie Ona z Góry Karmel” i „podobna będzie do dłoni człowieczej” oznaczać to ma, że podążać będzie ścieżką Eliasza, który wstąpił na Górę Karmel dobrowolnie obierając dziewictwo.
3.     Czas narodzin Matki Bożej – ponieważ sługa Eliasza ujrzał obłok za siódmym razem, tak samo świat będzie świadkiem narodzin Matki Bożej w siódmym roku.
4.     Dziewicze macierzyństwo – ponieważ w tym obłoku Bóg zstąpił na ziemię w postaci słodkiego deszczu „bez ludzkiej współpracy” tj. nie naruszając jej czystości.

Duch Eliasza i Zakonu Karmelitów (3)

Eliasz prowadził pustelnicze życie na Górze Karmel oddając szczególną cześć Matce Bożej. Uczeń Elizeusz, który otrzymał jego płaszcz, a także inni jego naśladowcy – znani jako Synowie Proroka, jak ich opisują autorzy Biblii – podzielali samotnicze życie i napełnieni byli jego duchem oraz siłą. Tego ducha i siłę, naśladując życie Eliasza jego następcy przekazywali innym.

W wyniku upowszechnienia powyższej praktyki, rozpoczęła się budowa fundamentów pod przyszły Zakon Karmelitański. Dowiadujemy się o tym z tradycji, liturgii i prac licznych autorów oraz kilku bulli nadanych Zakonowi przez papieży Jana XXII, Sykstusa VI, Juliusza II, św. Piusa V, Grzegorza XIII, Sykstusa V i Klemensa VIII.

Jeden z pięknych fragmentów z prywatnego objawienia mistycznego opowiada o tym, jak po oświadczeniu przez arcykapłana Jerozolimy św. Józefowi, że zostanie mężem Matki Bożej wybranej przez samego Pana, „młody mężczyzna z Betlejem dołączył do pustelników Eliasza na Górze Karmel i modlił się z nimi żarliwie o nadejście Zbawiciela”. (4)

Zgodnie z długą tradycją wspieraną przez chrześcijańską liturgię grupa mężczyzn czczących proroków Eliasza i Elizeusza przyjęła chrześcijaństwo w Dniu Pięćdziesiątnicy. Byli oni uczniami św. Jana Chrzciciela, który przygotował ich na nadejście Mesjasza.

Ta grupa wiernych opuściła Jerozolimę i osiadła na Górze Karmel. Tam, w tym samym miejscu, gdzie Eliasz zobaczył obłok, który symbolizował zarówno płodność, jak i Niepokalane Poczęcie Matki Bożej, wznieśli kościół poświęcony Maryi Pannie. Wspólnota przyjęła nazwę Braci Najświętszej Maryi z Góry Karmel. (5)

Wciąż nierozwiązane kontrowersje

Jednakże w 1668 r. belgijski hagiograf Daniel Van Papenbroek odrzucił powyższą historię jako bajkę lub legendę, która nie znajduje poparcia w zapisach w Acta Sanctorum. Wybuchła ostra polemika, która trwała przez wiele lata, aż wreszcie w 1698 r. dotarła do Rzymu. Wówczas papież Innocenty XII wydał dekret nakazujący milczenie wszystkim zainteresowanym stronom do czasu ostatecznego ogłoszenia rozstrzygnięcia tego sporu – co jednak nigdy nie nastąpiło.

Niemniej jednak w 1725 r. papież Benedykt XIII zezwolił karmelitom, co było widocznym wyrazem poparcia i aprobaty dla nich, aby umieścili pośród swoich założycieli statuetkę Eliasza z inskrypcją stwierdzającą, że Zakon Karmelitów został założony na cześć św. Eliasza, proroka. (6)

Pomimo tajemnicy i kontrowersji skrywających początki założenia, Zakon Karmelitów zawsze utrzymywał, że Eliasz był jedną z osób, która położyła podwaliny pod pustelnicze i prorockie życie, które stało się cechą charakterystyczną Zakonu.

Ustanowienie duchowej ciągłości i charakteru maryjnego

Minęło kilka wieków zanim historyczne i dokumentalne świadectwa, potwierdzające istnienie związku pustelników z Góry Karmel z duchowym dziedzictwem Eliasza, zostały zgromadzone. Pierwszy konkretny tekst na ten temat pochodzi z 1177 r., który sporządził grecki mnich Jan Fokas (7)

Monastyczny styl duchowości był praktykowany i obserwowany na Górze Karmel dzięki wysiłkom Bertolda z Góry Karmel, który najprawdopodobniej przybył do Ziemi Świętej z Limoges we Francji jako pielgrzym, który chciał  odwiedzić grotę Eliasza lub jako krzyżowiec, który brał udział w krucjacie.  Zebrał on innych pustelników z całej Europy, którzy rozproszyli się po Palestynie w tym czasie tworząc wspólnotę przenikniętą duchem Eliasza. Św. Bertold zorganizował ich jako cenobites, zgodnie z monastyczną tradycją, która kładzie nacisk na życie wspólnotowe według pewnej reguły religijnej.

Ci pierwsi mnisi, którzy osiedlili się na Górze Karmel w 1150 r.  uczynili swoim centrum kaplicę poświęconą Matce Bożej i od czasów św. Brokarda, następcy św. Bertolda i pierwszego Generała, rodzący się Zakon Karmelitów zaczął być znany pod nazwą Braci Matki Bożej z Góry Karmel. To oddanie Maryi stało się charakterystycznym elementem ich duchowości. „Pomimo historycznych niejasności L’Institution Des Premierem Moines pokazuje, że Zakon został zdominowany przez dwie wielkie postaci, które reprezentują na różnych poziomach ideały Eliasza i Matki Bożej. (8)

Reguła Karmelitańska

Św. Brokard bronił z powodzeniem ducha zakonnego, odziedziczonego po swoich poprzednikach, który został określony w postaci reguły. Około 1210 r. reguła ta została uznana przez św. Alberta, łacińskiego patriarchę Jerozolimy i zaakceptowana później przez papieża Innocenta IV w 1247 r. Pierwotna  reguła karmelitańska obejmowała 16 artykułów i później przeszła kilka modyfikacji.

Św. Szymon Stock i Szkaplerz

Jakakolwiek wzmianka na temat historii Matki Bożej z Góry Karmel nie może być pozbawiona wspomnienia o roli, jaką odegrał św. Szymon Stock, zwłaszcza w odniesieniu do Brązowego Szkaplerza. Możemy prześledzić pochodzenie Szymona sięgając aż do hrabstwa w Kent w Anglii, gdzie urodził się w 1165 r. Mając angielskie pochodzenie był on znany również jako Simon Angelus.

W XIII wieku, w czasach wypraw krzyżowych, kiedy odbywał pielgrzymkę do Ziemi Świętej dołączył do grupy pustelników na Górze Karmel, którzy twierdzili, że są następcami Eliasza. Ponieważ sytuacja stała się dla nich niebezpieczna, ze względu na zagrożenie ze strony Saracenów, społeczność ta przeniosła się i osiedliła w Aylesford, w Anglii. W 1247 r. w wieku 82 lat Szymon został wybrany szóstym generałem przełożonym Zakonu Karmelitańskiego w pierwszej założonej tam wspólnocie karmelitańskiej.  Wprowadził on reformy dostosowujące Zakon do warunków zachodnich i wspólnotowego sposobu życia. W wyniku tych zmian wspólnota zaczęła być postrzegana jako zakon żebraczy podobnie jak dominikanie i franciszkanie.

Jednakże Zakon miał trudności w uzyskaniu akceptacji i cierpiał liczne prześladowania tak ze strony kleru, jak i innych zakonów, które skłoniły Braci z Góry Karmel do odwołania się w 1251 r. po pomoc do Matki Bożej.

Tradycja mówi, że Matka Boża odpowiedziała na to wezwanie przez objawienie się Szymonowi Stockowi w sobotę 16 lipca 1251 r., kiedy ten był pogrążony w modlitwie. Ukazała mu się trzymając Dzieciątko Jezus w jednej ręce i Brązowy Szkaplerz w drugiej, wymawiając słowa: “Hoc erit tibi et cunctis Carmelitis privilegium, in hoc habitu moriens salvabitur”( To będzie przywilejem dla ciebie i wszystkich karmelitów – kto w nim umrze nie zazna ognia piekielnego). 13 stycznia 1252 r. Zakon otrzymał pismo ochronne od papieża Innocentego IV, broniące go przed prześladowaniami.

Św. Szymon Stock przeżył sto lat i zmarł w opinii świętości w Zakonie Karmelitańskim w Bordeaux we Francji 16 maja 1265 r.

Brązowy Szkaplerz

Szkaplerz Matki Bożej z Góry Karmel znany również jako Brązowy Szkaplerz jest jednym z najbardziej popularnych sakramentaliów i jedną z bardziej rozpowszechnionych praktyk pobożnościowych w Kościele rzymskokatolickim. To sakramentalium, które świeccy wierni powszechnie noszą jest miniaturowym kawałkiem brązowego szkaplerza noszonego przez karmelitów i inne zakony religijne. Jest to pozbawiony rękawów materiał swobodnie zwisający wzdłuż pleców i klatki piersiowej, będący wyrazem ich poświęcenia i powołania.

Jak już wspomniano wyżej, Matka Boża podarowała św. Szymonowi Szkaplerz dla karmelitów składając następującą obietnicę: „Przyjmij mój synu umiłowany ten habit twego zakonu. To będzie przywilejem dla ciebie i wszystkich karmelitów – kto w nim umrze, nie zazna ognia piekielnego”.

Sobotni przywilej

Z noszeniem Szkaplerza związany jest tzw. sobotni przywilej. Nazwa wywodzi się z apokryficznej buli „Sacratissimo uti culmine” Jana XXII, wydanej 3 marca 1322 r. Papieski dokument poświadcza, że Matka Boża objawiła mu się i pilnie poleciła jego opiece Zakon Karmelitów oraz jego contfraters i consorores. (9)

Według papieża Jan XXII Matka Boża przekazała mu następującą wiadomość w wizji dotyczącej wszystkich tych, którzy noszą Brązowy Szkaplerz: "Ja, ich Matka łaski, zejdę w sobotę po ich śmierci i jak ich spotkam w czyśćcu, uwolnię ich i zabiorę na Świętą Górę żywota wiecznego".

Zgodnie z tradycją Kościoła trzy warunki muszą być spełnione, aby otrzymać ten przywilej:

1.     Trzeba nosić Brązowy Szkaplerz.
2.     Przestrzegać czystości według własnego stanu.
3.     Codzienne odmawiać wybraną modlitwę do Matki Bożej.

By uzyskać duchowe błogosławieństwo związane ze Szkaplerzem konieczne jest oficjalne nałożenie Szkaplerza przez kapłana lub osobę świecką, która uzyskała uprawnienia do tego celu. Kolejne zmieniane Szkaplerze nie muszą już być poświęcane. Błogosławieństwo i nałożenie Szkaplerza następuje na całe życie.

Święto Matki Bożej z Góry Karmel zostało ustanowione przez karmelitów pomiędzy 1376 a 1386 r. pod nazwą „Commemoratio B. Maria Virg. duplex” dla uczczenia zwycięstwa Zakonu nad swoimi wrogami, po uzyskaniu aprobaty nazwy i konstytucji dokonanej przez Honoriusza III 30 stycznia 1226 r. (patrz: Colvenerius, Kal. Mar., 30 Jan. Summa Aurea, III, 737). Święto zostało wyznaczone na 16 lipca, gdyż w tym dniu, w 1251 r., zgodnie z karmelitańską tradycją Matka Najświętsza nadała Szkaplerz Szymonowi Stockowi. Święto zostało zaaprobowane przez papieża Sykstusa V w 1587 r. (10)

Królowa Nieba i Ziemi, jak gdyby w geście aprobaty i błogosławieństwa chciała, aby Jej objawienie w Lourdes przypadło 16 lipca 1858 r., w święto Matki Bożej z Góry Karmel. Podobnie, nie można nie wspomnieć o wizji św. Łucji z 13 października 1917 r. w Fatimie, która powiedziała: „…Wydawało mi się, że widziałem Matkę Bożą w formie podobnej do Matki Bożej z Góry Karmel.” (11)

Tak więc w ciągu wieków Matka Boża z Góry Karmel starała się ciągle otaczać opieką swoje dzieci, zawsze zatroskana wstawiała się za nimi do swojego Boskiego Syna i ich prowadziła do Niego. Pośród morza chaosu, zamieszania i bezbożności, szalejącej na tym świecie niech Matka Boża z Góry Karmel doda nam siły i męstwa, byśmy wszyscy mogli pozostać wierni Jej Synowi i Jego Kościołowi świętemu.

Przypisy: